Παρακαλούμε πατήστε ανανέωση για να φορτωθεί κανονικά η σελίδα (ctrl+f5)

Περί αντοχής στη φυλλοξήρα και διάφορες κατευθύνσεις βελτίωσης της αμπέλου στη σύγχρονη αμπελουργία

Συντάκτης: Ζερβόπουλος Σωτήριος
Ημερομηνία: 26.07.2008
  • Η φυλλοξήρα

Η άμπελος ανήκει στην οικογένεια των αμπελοειδών. Ως κέντρο καταγωγής της αμπέλου αναφέρεται ο Καύκασος.  Από εκεί θεωρείται ότι άρχισε η καλλιέργεια της άγριας μορφής αμπέλου (Vitis silvestris) απ' όπου και διαδόθηκε σε όλο τον κόσμο. Μέσα σε αυτό το μεγάλο ταξίδι της στο χρόνο, η άμπελος απέκτησε μεγάλη γενετική και φαινοτυπική παραλλακτηκότητα. Έτσι, δημιουργήθηκαν τα διάφορα είδη (σήμερα θεωρούνται διαφορετικά τα είδη Vitis και Muscadinia), καθώς και τα διάφορα γένη (vinnifera, rotundifolia, champini κλπ.).

Η άμπελος κατάφερε να εδραιωθεί και να εγκλιματιστεί με επιτυχία σε διάφορα αμπελουργικά περιβάλλοντα. Ιδιαίτερα οι ποικιλίες του Vitis vinifera όπου είχαν το μεγαλύτερο ποσοστό καλλιέργειας στην Ευρωπαϊκή ήπειρο. Όμως, όλα αυτά άλλαξαν άρδην όταν στο τέλος του 19ου αιώνα εισέβαλε στην Ευρώπη η φυλλοξήρα από την αμερικάνική ήπειρο.

Η φυλλοξήρα ανήκει στην οικογένεια των Phylloxeridae και είναι ημίπτερο. Στην αρχή είχαν δοθεί διάφορα ονόματα όπως Phylloxera vitifoliae και Phylloxera vasatrix, τα οποία όμως δε χρησιμοποιούνται σήμερα. Σήμερα, η φυλλοξήρα ονομάζεται Daktulosphaira vitifoliae. Όμως, κατά παραδοχή το έντομο συνεχίζει και θα συνεχίζει να ονομάζεται φυλλοξήρα. Το έντομο έχει τέσσερις μορφές. Την αμπελουργία όμως ενδιαφέρουν οι δύο από αυτές. Η φυλλόβια και η ριζόβια μορφή της. Οι ποικιλίες των Vitis vinifera παρουσιάζουν αντοχή στη φυλλόβια μορφή, μιας και η μακροχρόνια συμβίωση του εντόμου με το φυτό επέφερε την ανάπτυξη χαρακτήρων αντοχής στο τελευταίο. Δεν ισχύει όμως το ίδιο περί αντοχής της ευρωπαϊκής αμπέλου στη ριζόβια μορφή του εντόμου. Το αντίθετο ακριβώς συμβαίνει στις ποικιλίες της βορειοαμερικάνικης ηπείρου, όπου τα πρέμνα παρουσιάζουν αντοχή στη ριζόβια και ευαισθησία στη φυλλόβια μορφή.

Το πλήγμα που εδέχθει η παγκόσμια αμπελουργία ήταν αρκετά μεγάλο. Έκτοτε, η αμπελουργία έχει στρέψει το ενδιαφέρον της στη δημιουργία υποκειμένων ανθεκτικών στη φυλλοξήρα. Αξίζει να σημειωθεί ότι των πρώτο καιρό της προσβολής των αμπελώνων, η δημιουργία ανθεκτικών υποκειμένων καθώς και της ιδεώδους αμπέλου (αυτόκαρπα νόθα) είχε ταυτιστεί με την επιβίωση της αμπελοκαλλιέργειας.

Για την επίτευξη αυτού του σκοπού (δημιουργία ανθεκτικών υποκειμένων και αυτόκαρπων νόθων) πραγματοποιήθηκαν επί χρόνια διασταυρώσεις διαφόρων ποικιλιών (κατά κύριο λόγο vinifera) με ποικιλίες που παρουσιάζουν το χαρακτήρα της αντοχής (ποικιλίες ιθαγενείς της βορειοαμερικάνικης ηπείρου). Όμως, δεν κατέστη δυνατό να δημιουργηθεί μια ποικιλία που να συγκεντρώνει όλα τα επιθυμητά χαρακτηριστικά (όπως πχ. καλή ποιότητα παραγόμενων αμπελουργικών προϊόντων, ευχέρεια ριζοβόλησης, καλή συμβίωση με την ποικιλία ? εμβόλια κλπ).

Ας ασχοληθούμε τώρα με τις επιπτώσεις του εντόμου επάνω στο φυτό και ιδιαίτερα με τις επιπτώσεις που επιφέρει στις ρίζες η ριζόβια μορφή, μιας και είναι αυτή που μας ενδιαφέρει, ιδιαίτερα περί ποικιλιών vinifera. Οι ρίζες παρουσιάζουν δύο ειδών υπερπλασίες ως αντίδραση στα νύγματα της φυλλοξήρας. Τα οζίδια και τα φυμάτια. Τα οζίδια είναι ογκίδια που εμφανίζονται στα απορροφητικά ριζίδια και ιδιαίτερα στη ζώνη ανάπτυξής τους, με αποτέλεσμα να σταματούν την κατά μήκος αύξησή των. Τα οζίδια εμφανίζονται στις ρίζες όλων των πρέμνων ανεξαρτήτως αντοχής, αν τοποθετηθούν σε μολυσμένο έδαφος. Η άλλη υπερπλασία που παρουσιάζεται στις ρίζες από τα νύγματα της φυλλοξήρας είναι τα φυμάτια. Αυτά είναι ογκίδια (μεγαλύτερα από τα οζίδια) που εμφανίζονται μόνο στις ευαίσθητες ποικιλίες και σε διαμετρικά αντίθετο άκρο από το σημείο της προσβολής.

Έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες όσον αφορά τον μηχανισμό αντοχής των αμπέλων στη φυλλοξήρα. Οι κυριότερες από αυτές αφορούν κυρίως μορφολογικά ? ιστολογικά φαινόμενα, καθώς και την ύπαρξη ορισμένων ουσιών στο χυμό των ριζών. Ενδεικτικά αναφέρω ότι όσον αφορά τη σύσταση του χυμού των ριζών, ιδιαίτερο ενδιαφέρον επέδειξαν οι ερευνητές στην ύπαρξη οξέων, ταννινών (εικασίες ότι οι παραπάνω ουσίες δρουν αρνητικά στην προσβολή) καθώς και σακχάρων (θετική δράση στην προσβολή). Από μορφολογική ? ανατομική σκοπιά ενδιαφέρον παρουσιάζουν ο χρόνος αποκόλλησης του περιδέρματος του φλοιού των ριζών, το πάχος της κυτταρικής μεμβράνης κλπ. Όμως, ακόμα και σήμερα και μετά από τις γνώσεις που έχουμε αποκτήσει στην αμπελουργία, δεν έχει αποσαφηνιστεί η αντοχή της αμπέλου στη φυλλοξήρα.

Παράλληλα όμως με την έρευνα για τη δημιουργία ανθεκτικών υποκειμένων στη ριζόβια μορφή της φυλλοξήρας, δημιουργήθηκαν και άλλα θέματα, τα οποία οι σύγχρονοι ερευνητές έλαβαν υπόψιν τους. Θέματα όπως η αντοχή στο ανθρακικό ασβέστιο του εδάφους, η αντοχή στην ξηρασία και την υπερβολική υγρασία του εδάφους κλπ είναι ενδεικτικά. Επίσης, δεν πρέπει να ξεχνάμε και τις διαφόρου είδους ασθένειες που απειλούν την άμπελο και πρέπει να καταπολεμηθούν (ωίδιο, περονόσπορος), καθώς και τη νέα μάστιγα των αμπέλων, τους νηματώδεις που εκτός από την καταστροφή που επιφέρουν στο ριζικό σύστημα της αμπέλου είναι και φορείς ιώσεων (Nepoviruses) με σημαντικότερη εκείνη του μολυσματικού εκφυλισμού (GFLV). Σημαντικό επίτευγμα είναι η δημιουργία των VR hybrids (vinifera X rotundifolia) με σκοπό την αντιμετώπιση των νηματωδών. Στην κατηγορία αυτή ανήκουν δύο υποκείμενα 043-43 και 039-19 που έχουν αντοχή στους νηματώδεις ισάξια με αυτή του γονέα (rotundifolia).